100 lat „Króla Rogera”. Arcydzieło Karola Szymanowskiego niezmiennie zachwyca świat

19 czerwca 2026 roku przypada setna rocznica prapremiery Króla Rogera Karola Szymanowskiego – jednego z najwybitniejszych dzieł w historii polskiej opery i zarazem jednej z najważniejszych kompozycji europejskiego modernizmu muzycznego XX wieku.

Powstanie opery było efektem fascynacji Szymanowskiego kulturą śródziemnomorską, którą odkrywał podczas licznych podróży do Włoch, a szczególnie na Sycylię w latach 1911–1914. Istotną rolę odegrała także współpraca z kuzynem, Jarosławem Iwaszkiewiczem, współautorem libretta. Ich wspólna wizja zaowocowała dziełem niezwykle oryginalnym, łączącym inspiracje antykiem, duchowością Wschodu oraz nowoczesnym językiem muzycznym.

Akcja opery rozgrywa się na średniowiecznej Sycylii. Tytułowy król Roger staje wobec tajemniczego Pasterza, który podważa dotychczasowy porządek świata i zmusza władcę do konfrontacji z własną naturą. Konflikt między rozumem a instynktem, porządkiem a wolnością oraz religijnym dogmatem a indywidualnym doświadczeniem sprawia, że dzieło pozostaje niezwykle aktualne także dla współczesnego odbiorcy.

Prapremiera Króla Rogera odbyła się 19 czerwca 1926 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie. Dyrygował Emil Młynarski, reżyserię przygotował Adolf Popławski, a scenografię Wincenty Drabik. W tytułowej roli wystąpił Eugeniusz Mossakowski, partię Pasterza wykonał Adam Dobosz, natomiast Roksanę zaśpiewała Stanisława Szymanowska – siostra kompozytora.

Choć opera od początku wzbudzała zainteresowanie środowiska muzycznego, jej światowy triumf nastąpił dopiero pod koniec XX wieku. Za moment przełomowy uznaje się wykonanie utworu podczas londyńskich Promsów w 1998 roku pod batutą sir Simona Rattle’a oraz dokonane przez niego kompletne nagranie dzieła. Od tego czasu Król Roger regularnie pojawia się na afiszach najważniejszych teatrów operowych Europy, Ameryki i Australii.

Warszawska publiczność miała okazję oglądać kolejne realizacje opery w Teatrze Wielkim w latach 1965, 1983, 2000 i 2011. Szczególne miejsce zajmuje inscenizacja Mariusza Trelińskiego z 2000 roku pod kierownictwem muzycznym Jacka Kaspszyka. Reżyser odwołał się w niej do archetypów, rytuałów i symboliki starożytności, ukazując dramatyczne napięcie między chrześcijańskim ładem a dionizyjskim żywiołem wolności. Do dzieła Szymanowskiego Treliński powracał jeszcze dwukrotnie, a jego najnowsza realizacja, przygotowana w koprodukcji z Operą Królewską w Sztokholmie i Národním divadlem w Pradze, miała premierę w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w 2018 roku.

Inscenizacja ponownie pojawi się na warszawskiej scenie w lutym 2027 roku.

Setna rocznica prapremiery jest okazją do przypomnienia wyjątkowego miejsca Króla Rogera w historii kultury. Niemiecki muzykolog Hans Heinz Stuckenschmidt nazwał operę Szymanowskiego jednym z najoryginalniejszych osiągnięć nowoczesnej sztuki operowej i jednym z największych dzieł, jakie kiedykolwiek powstały w Polsce.

Po stu latach od premiery Król Roger nadal fascynuje, inspiruje i skłania do refleksji, potwierdzając swoją pozycję arcydzieła, które przekracza granice epok, kultur i artystycznych konwencji.